http://mhp.journals.miu.ac.ir/ مطالعات حدیث پژوهی fa daily 1 Tue, 21 Apr 2026 00:00:00 +0330 Tue, 21 Apr 2026 00:00:00 +0330 http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11768.html «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ»(آل عمران/169) با قلبی مملو از غم و اندوه ، شهادت پرافتخار و سرافرازانه ولی امر عظیم الشأن امت اسلامی: “حضرت آیت‌اللّه العظمی امام سید علی حسینی خامنه‌ای ” (رضوان الله تعالی علیه)  را به محضر حضرت بقیةالله الاعظم (ارواحنا فداه)، ملت شریف و بزرگ ایران، مسلمانان و آزادگان جهان و همه دلدادگان جبهه حق و عدالت تسلیت عرض می‌نمایم. این مصیبت بزرگ، داغی جانکاه بر دل‌های مؤمنان و مجاهدان عالم نهاد. آن فقیه بصیر و حکیم الهی، عمر باعزت و پربرکت خویش را در راه اعتلای کلمه توحید، پاسداری از مبانی اسلام ناب محمدی و هدایت امت اسلامی صرف نمود و با صلابت، درایت و شجاعت، پرچم مقاومت و بیداری را برافراشته نگاه داشت. ایشان با نگاه ژرف و روشنگرانه خود، همواره بر جایگاه بی‌بدیل قرآن و حدیث در تمدن‌سازی نوین اسلامی تأکید داشته‌اند. بی‌گمان یکی از برجسته‌ترین خدمات فرهنگی رهبر شهید، زنده‌نگه‌داشتن میراث گرانسنگ حدیث در عصر حاضر است. تأکید بر فهم دقیق روایات، پرهیز از حدیث‌سازی و تحریف، توجه به حدیث به‌مثابه منبعی برای استنباط‌های اجتماعی و سیاسی، و نیز تربیت نسلی از حدیث‌پژوهان متعهد، از جمله محورهایی است که در بیانات معظم‌له می‌توان یافت. ایشان با تفسیرهای کاربردی از مفاهیم حدیثی، ثابت کردند که احادیث نبوی، علوی و ائمه علیهم السلام، نه در بایگانی تاریخ، بلکه در متن زندگی امروز مسلمانان جاری است. به همین منظور، شماره آینده این مجله به صورت ویژه به اندیشه‌های قرآنی- حدیثی شهید امام خامنه ای(رضوان الله تعالی علیه) اختصاص یافته است. از همه استادان، پژوهشگران و نویسندگان محترم دعوت می‌شود مقالات خود را با محوریت موضوعاتی از قبیل: «روش‌شناسی حدیثی امام خامنه ای»، «کاربست حدیث در بیانیه گام دوم انقلاب»، و «تأثیر نگاه حدیثی شهید امام خامنه ای بر مسائل گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی ، فرهنگی و ...» را به سایت مجله ارسال فرمایند. امید که این شماره، گامی مؤثر در شناخت هرچه بیشتر ابعاد علمی و معنوی اندیشه‌های حدیثی امام شهید عزیزمان باشد. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11769.html حکومت پنج‌سالهٔ امام علی (ع) با وجود کوتاهی مدت، با چالش‌های بزرگی همچون جنگ‌های جمل، صفین و نهروان همراه بود. در این شرایط، برخی از یاران امام ثبات قدم داشتند و «رویش» یافتند، در حالی که گروهی دچار «ریزش» شدند. مسئله اصلی پژوهش، شناسایی علل سیاسی رویش‌ها (بقا و رشد سیاسی یاران) در حکومت علوی است تا الگویی برای مقابله با فتنه‌ها و حفظ انسجام سیاسی در جوامع اسلامی معاصر ارائه گردد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی‑تحلیلی، با استفاده از منابع کتابخانه‌ای اعم از متون تاریخی، حدیثی، رجالی و کتب تفسیر، به ویژه نهج‌البلاغه، انجام شده است. بر اساس پژوهش صورت‌گرفته، نتایج حاکی از آن است که علل سیاسی رویش‌ها در حکومت علوی عمدتاً شامل اطاعت و تسلیم محض در برابر امام زمان خویش است که در یارانی همچون عمار یاسر، مالک اشتر و عدی بن حاتم تجلی یافته بود؛ همچنین تصمیم‌گیری به موقع و اقدام در لحظات حساس تاریخی که مانع از دست رفتن فرصت‌ها می‌گردید. دوری گزیدن از همکاری با فتنه‌گران و بدعت‌گذاران و خویشتن‌داری در معرکه‌های فتنه از دیگر عوامل مؤثر بود. قانون‌گرایی و پایبندی به میثاق‌های الهی و اجتماعی نیز نقش بسزایی در رشد و بقای سیاسی یاران داشت. گفت‌وگو و افشای توطئه‌های دشمنان به‌ویژه در جنگ‌های جمل و صفین، زمینه را برای روشنگری و جذب نیروهای آگاه فراهم می‌آورد. از سوی دیگر، کنترل و مراقبت مستمر امام علی (ع) بر کارگزاران و تشکیل نهادهایی همچون «شرطة الخمیس» مانع از انحراف و سوءاستفاده می‌شد. در نهایت، بصیرت دینی و سیاسی به عنوان مهم‌ترین عامل، توانایی تشخیص حق از باطل و مقاومت در برابر فتنه‌ها را به یاران می‌بخشید؛ بنابراین رویش‌های سیاسی در حکومت علوی در پرتو تبعیت آگاهانه از رهبری معصوم، قانون‌مداری، هوشیاری در برابر فتنه، نظارت همگانی و بصیرت افزایی تحقق یافت که این آموزه‌ها برای جوامع اسلامی معاصر در پیشگیری از ریزش نیروهای مؤمن و تحکیم وحدت سیاسی الگویی کارآمد به شمار می‌رود. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11770.html سلام به عنوان تحیتی اسلامی و نماد صلح، امنیت و محبت، نقشی اساسی در روابط فردی و اجتماعی از منظر قرآن و روایات دارد. هدف این مقاله، بررسی مفهوم، اهمیت، کارکردها و احکام سلام در فرهنگ اسلامی با تأکید بر منابع دینی است تا جایگاه آن به‌عنوان یک اصل ارتباطی و اخلاقی بازنموده شود.این پژوهش با رویکرد توصیفی‑تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌های مقاله با مراجعه به قرآن کریم، تفاسیر معتبر، جوامع حدیثی فریقین و متون فقهی گردآوری و پس از دسته‌بندی موضوعی، تحلیل محتوایی شده است.یافته‌ها و نتایج تحقیق نشان می دهد که  سلام در لغت به معنای سلامت، امنیت و صلح است و در قرآن از آن به عنوان تحیت مبارک و پاکیزه یاد شده است. بر اساس آیات و روایات، سلام مستحب مؤکد بوده و پاسخ به آن واجب فوری است. پیشی گرفتن در سلام نشانه ایمان، تواضع و نزدیکی به خداوند است. کارکردهای اجتماعی سلام عبارت است از: ایجاد امنیت، تقویت محبت و دوستی، زمینه‌سازی برای همکاری، اطمینان‌بخشی در روابط، کاهش کبر و خودخواهی و نزول رحمت و برکت در خانه. از نظر فقهی، سلام به مسلمان واجب‌الاجابت، و در مواردی چون نماز، سلام به نامحرم جوان، یا سلام به کافر و اهل کتاب، دارای احکام خاصی است. نتیجه آنکه سلام نه تنها یک عمل عبادی، بلکه یک پیمان اجتماعی است که رعایت آن، سرمایه اجتماعی جامعه دینی را افزایش می‌دهد. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11771.html زیارت قبور و ساخت بنا بر مزار اولیای الهی از مسائل مورد اختلاف در جهان اسلام است. در این میان، فرقه بریلویه در شبه‌قاره هند رویکردی متفاوت از جریان‌هایی نظیر وهابیت و دیوبندیه دارد و با استناد به منابع فقهی و حدیثی اهل سنت، به شدت از مشروعیت این اعمال دفاع می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش، تحلیل دیدگاه‌های روایات منابع حدیثی بریلویه پیرامون زیارت و بنای قبور و مقایسه آن با مواضع مخالفان است. مقاله حاضر با هدف تبیین جایگاه زیارت و بنای قبور در اندیشه حدیثی بریلویه، ریشه‌های اعتقادی این رویکرد و استدلال‌های حدیثی آنان نگاشته شده است. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به ویژه آثار مکتوب احمد رضا خان بریلوی (مؤسس فرقه) و دیگر علمای شاخص این مکتب، انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بریلویه بر اساس اصولی چون حیات برزخی اولیا، جواز توسل و شفاعت و احترام به مقام پیامبر و صالحان، زیارت قبور و ساخت بنا (از جمله گنبد و بارگاه) بر مزار آنان را نه تنها جایز، بلکه عملی مستحب و مایه تقرب به خداوند می‌داند. آنان با استناد به آیات قرآن، احادیث نبوی و سیره صحابه، عمل خود را مشروع می‌شمارند و مخالفان خود (وهابیت و دیوبندیه) را متهم به نادیده گرفتن سنت پیامبر (ص) می‌کنند. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11772.html محتوای آموزش دینی کودکان یکی از ضروری ترین مؤلفه های تربیت اسلامی است، اما استخراج نظاممند مؤلفه های محتوایی آن از منابع اصیل دینی، به ویژه احادیث معصومان (ع)، نیازمند بررسی دقیق علمی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین مؤلفه های محتوایی آموزش دینی کودکان بر اساس سیره ی قولی و عملی معصومان (ع) انجام شده است. روش علمی این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیلی و گرد آوری کتابخانه ای انجام شده است. تحلیل روایات نشان داد که معصومان (ع) آموزش کودکان را از ۶ تا ۷ سالگی آغاز میکردند و مؤلفه های محتوایی آموزشی ای را که دنبال مینمودند عبارت بودند از: ۱. آموزش توحید و خداشناسی (با محوریت مفروض گرفتن وجود خدا، ادله روشن، معرفی صفات الهی و ایجاد ارتباط عاطفی با خدا)؛ ۲. آموزش محبت اهلبیت (ع) (از طریق بیان فضایل، بزرگداشت یاد، زیارت قبور، استفاده از هنر و هدیه)؛ ۳. آموزش خواندن و نوشتن به عنوان مهارت پایه؛ ۴. آموزش قرآن (به عنوان حق فرزند بر والدین)؛ ۵. آموزش احکام و احادیث (پیش از آلوده شدن ذهن به عقاید انحرافی)؛ ۶. آموزش حکمت و پندهای اخلاقی (با تأکید بر تدریج و تناسب سنی)؛ ۷. آموزش آداب اجتماعی و فردی (به هنگام رویارویی با عمل)؛ ۸. آموزش نماز (از هفت سالگی با سهل گیری)؛ ۹. آموزش روزه (از هفت تا نُه سالگی با تمرین تدریجی). اصل تدریج، تسهیل، الگودهی عملی و توجه به تفاوتهای فردی در تمام این مؤلفه ها جاری بود. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11773.html شرح زندگانی محمد بن ابراهیم بن جعفر نُعمانی (ز342ق) چندان روشن نیست؛ و اطلاعات قابل‌توجهی هم از او در دسترس نمی‌باشد. همچنین، یکی از مسائلی که پیرامون زندگی نعمانی مشخص نیست، میزان توجه نویسندگان و علمای امامیه به روایات نعمانی و نیز کتاب الغیبة کنونی منسوب به وی می‌باشد. بنابراین از آنجایی که برخی نعمانی را از اعلام علمای امامیه دانسته‌اند، نیاز است تا «وضعیت روایات و راویانِ نعمانی در منابع حدیثی متقدم شیعه» بررسی و پژوهش شود که: چه روایاتی از نعمانی در میان منابع حدیثی متقدم شیعه امامیه وجود دارد؟ راویان نعمانی در میان مشایخ امامیه چه کسانی هستند؟ و با تمرکز به روایات و راویان نعمانی، وضعیت میزان توجه عالمان امامیه به نعمانی و آثار و روایات وی چگونه است؟ پس از بررسی تمامی منابع حدیثی موجود شیعه، مشخص شد که تنها شانزده روایت (مکرر و غیرمکرر) در برخی منابع اندک منطقه عراق و شام از وی موجود می‌باشد. از سوی دیگر و جدای از منابع رایج امامیه، در بررسی تراث غلات، منابعی یافت می‌شود که در آنها روایاتی از نعمانی نقل شده‌اند؛ که البته هیچ‌کدام در منابع امامیه و نیز منابع اهل‌تسنن یافت نمی‌شوند. غالب راویان اسناد نعمانی در این منابع، از راویان بدنام، سران غالیان و یا علاقمندان به میراث غلات هستند. http://mhp.journals.miu.ac.ir/article_11774.html با وجود تأکید روایات بر وجود «مصحف حضرت فاطمه (س)» ، همچنان ابهامات و شبهاتی پیرامون چیستی، محتوا، نویسنده، املاءکننده، حجم و ویژگی‌های آن مطرح است. شبهه اصلی آن است که برخی گمان کرده‌اند «مصحف فاطمه» قرآن دیگری نزد شیعیان است. این پژوهش درصدد است با مراجعه به منابع معتبر حدیثی شیعه، تصویری روشن از هویت و محتوای این مصحف ارائه دهد. این تحقیق با روش توصیفی‑تحلیلی و رویکرد کتابخانه‌ای، روایات مرتبط با مصحف فاطمه (س) را در جوامع حدیثی شیعه و نیز منابع لغوی و رجالی جمع‌آوری و ارزیابی کرده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، «مصحف حضرت فاطمه (س)» کتابی غیر قرآنی است که پس از رحلت پیامبر (ص)  با املای جبرئیل و کتابت امام علی (ع) تدوین یافته است. محتوای این مصحف شامل تسلیت‌های آسمانی، خبر از مقام والای پیامبر (ص)، گزارش از حوادث آینده ذریه حضرت زهرا (س)، اسامی پیامبران، اوصیا و همه حاکمان تا قیامت و نیز وصیت آن حضرت می‌باشد، در حالی که هیچ آیه‌ای از قرآن و هیچ حکم فقهی (حلال و حرام) در آن وجود ندارد. این کتاب از منابع علم امامان معصوم (ع) و نشانه‌های امامت به شمار می‌رود و هم‌اکنون به عنوان یکی از امانات امامت نزد امام زمان (عج) نگهداری می‌شود.